Kıbrıs'ın Kısa Tarihi: Gezerken Bilmeniz Gerekenler
Kısa cevap: Kıbrıs'ın tarihi, MÖ 1100 dolaylarında başkent sayılan Salamis gibi antik kent krallıklarından başlar; Roma ve Bizans dönemlerinden sonra ada 1191'de Haçlıların eline geçer. Ardından Lusignanlar (1192–1489), Venedikliler (1489–1571), Osmanlılar (1571–1878) ve İngilizler (1878–1960) gelir. 1960'ta Kıbrıs Cumhuriyeti kurulur; 1963'ten sonraki çatışmalar ve 1974 olaylarının ardından ada fiilen bölünür, 1983'te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ilan edilir. Kuzey'i gezerken bu katmanların her biri Salamis'te, Girne Kalesi'nde, Bellapais'te, Gazimağusa Suriçi'nde ve Lefkoşa'nın surlarla çevrili eski kentinde görünür.
Bu yazı, adayı ilk kez gezecek ya da burada yaşamayı düşünen ve gördüğü yapıları bir zaman çizgisine oturtmak isteyen okur için. Amacımız, her dönemin adada nerede iz bıraktığını kısaca göstermek. Tarihleri resmî turizm sitesi visitncy.com ve KKTC Dışişleri Bakanlığı'nın tarih sayfası gibi resmî kaynaklardan aldık, doğrulayamadığımız bilgiyi yazmadık.
Kıbrıs tarihi hangi dönemlerden oluşur?
Adadaki yapıları okumanın kolay yolu, onları dönemlere ayırmaktır. Aşağıdaki tablo dönemleri, yaklaşık tarihlerini ve Kuzey'de o dönemi açıkça gösteren birkaç yeri bir arada veriyor.
| Dönem | Yaklaşık tarih | Kuzey'de nerede görülür? |
|---|---|---|
| Tarih öncesi | Neolitik dönemden Tunç Çağı'na | İskele Arkeoloji Müzesi |
| Antik kent krallıkları | MÖ 1100'ler ile MÖ 4. yüzyıl arası | Salamis, Kraliyet Mezarları, Vouni Sarayı |
| Roma | MÖ 1. yüzyıldan sonra | Salamis'teki tiyatro, gymnasium ve agora |
| Bizans | 4. yüzyıldan 12. yüzyıl sonuna | Girne Kalesi'nin ilk yapısı, Ayios Philon Kilisesi |
| Lusignan | 1192–1489 | Bellapais Manastırı, Selimiye Camii, Lala Mustafa Paşa Camii |
| Venedik | 1489–1571 | Lefkoşa ve Gazimağusa surları, Deniz Kapısı |
| Osmanlı | 1570/1571–1878 | Büyük Han, Namık Kemal Zindanı |
| İngiliz idaresi | 1878–1960 | Lefkoşa'daki Girne Kapısı çevresinde açılan yollar |
| 1960 ve sonrası | 1960, 1974, 1983 | Lefkoşa'daki ara bölge ve geçiş noktaları |
Tablodaki yerleri tek bir gezi rotasında birleştirmek isterseniz ilk ziyaret için tarihî yerler rotamıza bakabilirsiniz.
Antik çağda Kıbrıs: kent krallıkları ve Salamis
İskele'de 2018'de açılan Arkeoloji Müzesi, Neolitik dönemden Roma'ya uzanan sekiz döneme ait buluntuları sergiliyor. Adanın uzun geçmişini tek binada görmek için iyi bir başlangıç noktasıdır.
Antik çağda ada, her biri kendi kralına bağlı kent krallıklarından oluşuyordu. Doğu kıyısındaki Salamis bunların en güçlülerinden biriydi; resmî turizm sitesine göre MÖ 1100 dolaylarında adanın başkenti sayılıyordu ve MÖ 6. yüzyılda Pers egemenliği altında ilk sikkeler burada basıldı. Salamis yakınındaki Kraliyet Mezarları MÖ 8. ve 7. yüzyıllara tarihleniyor.
Batıda, Lefke yakınındaki Vouni Sarayı ise krallıklar arası rekabetin izini taşır: saray MÖ 500 dolaylarında, komşu Soli kentini gözetlemek için bir tepeye kuruldu. Roma döneminde resmî başkent Baf'tı, ama Salamis adanın en işlek ticaret kenti olmayı sürdürdü. Bugün Salamis'te gördüğünüz tiyatro, gymnasium ve agora büyük ölçüde bu dönemden kalmadır. Ören yerini nasıl gezeceğinizi Salamis gezi planımızda anlattık.
Bizans'tan Lusignanlara: kaleler ve Gotik katedraller
Bizans döneminde Salamis, Constantia adıyla daha küçük ölçekte yeniden kuruldu ve 7. yüzyıldaki Arap akınlarında yıkıldı. Girne Kalesi'nin ilk yapısı da aynı yüzyılda, kıyıyı bu akınlara karşı korumak için Bizanslılar tarafından yapıldı. Karpaz'daki Ayios Philon Kilisesi 10. yüzyıldan kalma kubbeli bir Bizans yapısıdır.
1191'de İngiltere Kralı Aslan Yürekli Richard, Üçüncü Haçlı Seferi yolunda adayı aldı. Bir yıl sonra yönetim Lusignan hanedanına geçti ve yaklaşık üç yüzyıl sürdü. Kuzey'deki Gotik yapıların çoğu bu döneme aittir:
- Selimiye Camii, Lefkoşa: Ayasofya Katedrali olarak temeli 1209'da atıldı, 1326'da takdis edildi. Lusignan kralları Kıbrıs kralı olarak burada taç giyerdi.
- Lala Mustafa Paşa Camii, Gazimağusa: Aziz Nikolaos Katedrali olarak 1298–1312 arasında yapıldı, 1328'de takdis edildi.
- Bellapais Manastırı, Girne: İlk yapılar 1198–1205 arasına, bugün görülen ana bölümler 1267–1284 yıllarına tarihleniyor.
- Dağ kaleleri: St. Hilarion ve Kantara kaleleri, kayıtlarda ilk kez 1191'de anılır; Lusignanlar döneminde kullanılmaya devam etti.
Venedik ve Osmanlı dönemleri: surlar, hanlar ve camiler
1489'da Kraliçe Caterina Cornaro, Gazimağusa'daki Aziz Nikolaos Katedrali'nde adayı Venedik'e devretti. Venedikliler, Osmanlı tehdidine karşı kentleri topçu ateşine dayanacak surlarla çevirdi. Gazimağusa'daki Deniz Kapısı 1496'da tamamlandı. Lefkoşa'da 1567'de başlayan surlar on bir burçla, yaklaşık beş kilometrelik bir çember oluşturdu; Girne Kapısı bu surların üç kapısından biridir.
Osmanlı kuvvetleri 1570'te Lefkoşa'yı, Ağustos 1571'de Gazimağusa'yı aldı. Katedraller camiye dönüştürüldü. 1572'de Lefkoşa'da, adanın ilk Osmanlı valisi Muzaffer Paşa'nın yaptırdığı Büyük Han, iki katlı ve 68 odalı bir kervansaray olarak yükseldi. Yaklaşık üç yüzyıl sonra, 1873'te Namık Kemal Gazimağusa'ya sürgün edildi ve 38 ay kaldığı yapı bugün müze olarak ziyaret ediliyor. Suriçi'ndeki bu yapıları durak durak Gazimağusa Suriçi'nde bir gün yazımızda topladık.
İngiliz dönemi ve 1960 sonrası: ada neden bugün bölünmüş?
1878'de imzalanan Kıbrıs Sözleşmesi ile adanın yönetimi İngiltere'ye geçti. Lefkoşa'daki Büyük Han aynı yıl merkez cezaevi olarak kullanılmaya başlandı. İngiltere adayı 1914'te ilhak etti, 1925'te taç kolonisi ilan etti.
1960'ta Londra ve Zürih anlaşmalarıyla Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu. 1963 sonunda iki toplum arasında çatışmalar başladı ve Lefkoşa'da Yeşil Hat çizildi; 1964'te adaya BM barış gücü yerleşti. 15 Temmuz 1974'te adada darbe yapıldı, 20 Temmuz 1974'te Türkiye askerî müdahalede bulundu. 1975'te Kıbrıs Türk Federe Devleti kuruldu, 15 Kasım 1983'te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ilan edildi.
Bu süreç bugünkü gezi deneyimini de doğrudan etkiler. Lefkoşa'nın eski kenti ara bölgeyle ikiye ayrılır ve iki taraf arasında belirlenmiş geçiş noktaları bulunur. Resmî turizm sitesi bu noktaların 24 saat açık olduğunu, yaya ya da araçla geçilebildiğini belirtiyor. Geçiş için gereken belgeleri ve araç kurallarını yola çıkmadan önce güncel resmî kaynaktan kontrol edin.
Bu tarihi gezerken bölge bölge nereye bakmalı?
Kuzey Kıbrıs küçük bir coğrafya olduğu için farklı dönemlere ait yapılar birbirine yakındır. Kısa bir yönlendirme:
- Lefkoşa: Selimiye Camii, Büyük Han, Venedik surları ve Girne Kapısı aynı yürüyüşte görülür.
- Girne ve çevresi: Girne Kalesi ve içindeki Batık Gemi Müzesi, Bellapais Manastırı ve 732 metre yükseklikteki St. Hilarion Kalesi. Bellapais'in yaşam tarafını Bellapais bölge rehberimizde anlattık.
- Gazimağusa ve Salamis: Suriçi'ndeki Lusignan ve Venedik yapıları ile kuzeydeki Salamis ören yeri, Barnabas Manastırı ve Kraliyet Mezarları.
- Karpaz: Kantara Kalesi, Ayios Philon Kilisesi ve adanın en doğudaki manastırı olan Apostolos Andreas. Yarımadanın doğa tarafıyla birlikte planlamak için Karpaz'da gezilecek yerler yazımıza bakın.
Karpaz'da geçmişin izi köy evlerinin mimarisinde de görülür. Dipkarpaz'da tamamladığımız Karpaz Peninsula Villas'ı geleneksel Kıbrıs köy evi mimarisini bugünün yaşam ihtiyaçlarıyla buluşturarak tasarladık ve 16 evden oluşan bir yerleşim olarak tamamladık.
Karpaz Peninsula Villas, Dipkarpaz: dış görselleştirme.Yarımadanın girişinde, Erenköy bölgesinde ise Akol Marine projemizin yapımı sürüyor. Karpaz'a uzanan tarih ve doğa rotasını bölgede yaşama fikriyle birlikte düşünüyorsanız Karpaz'da ev almak rehberimiz ile Karpaz girişindeki köyleri anlattığımız Mehmetçik ve Büyükkonuk rehberimiz pratik bilgileri bir araya getiriyor. Proje sayfaları için Karpaz Peninsula Villas ve Akol Marine sayfalarına bakabilirsiniz.
Akol Marine, Karpaz Yarımadası girişi: dış görselleştirme.Tarihi yerleri gezerken nelere dikkat etmeli?
Ören yerleri, kaleler ve ibadet yerleri farklı hazırlık ister. Birkaç pratik not:
- Açılış saatleri: Müze ve ören yerlerinin saatleri mevsime göre değişebilir. Gitmeden önce resmî turizm sitesinden ya da yerinde kontrol edin.
- Kıyafet: Camiye dönüştürülmüş katedralleri ve manastırları ziyaret ederken omuzları ve dizleri örten bir kıyafet bulundurun; camilerde namaz vakitlerine dikkat edin.
- Dağ kaleleri: St. Hilarion'da zirveye kadar dik basamaklar çıkılır. Resmî turizm sitesi düz tabanlı, sağlam ayakkabı ve bol su öneriyor.
- Sıcak: Yaz aylarında Salamis gibi açık ören yerlerinde gölge azdır; ziyareti sabaha ya da öğleden sonra geç saate alın.
- Koruma: Kalıntıların üzerine çıkmayın, mozaiklere basmayın, işaretli yollarda kalın.
Mevsimlerin gezi programına etkisini Kıbrıs iklimi ve mevsimler yazımızda ayrıntılı anlattık.
Sık sorulan sorular
Kıbrıs hangi tarihte Osmanlı'ya geçti?
Osmanlı kuvvetleri 1570'te Lefkoşa'yı, Ağustos 1571'de Gazimağusa'yı aldı; adanın tamamı 1571'de Osmanlı yönetimine geçti. Osmanlı dönemi 1878'de yönetimin İngiltere'ye bırakılmasına kadar sürdü. Lefkoşa'daki Büyük Han ve camiye dönüştürülen katedraller bu dönemin en görünür izleridir.
Lusignan dönemi nedir?
Lusignan dönemi, adanın 1192'den 1489'a kadar Lusignan hanedanınca yönetildiği dönemdir. Selimiye Camii, Lala Mustafa Paşa Camii ve Bellapais Manastırı gibi Gotik yapıların çoğu bu döneme aittir. Dönem, adanın 1489'da Venedik'e devredilmesiyle sona erdi.
Kuzey Kıbrıs'ta tarihi yerleri görmek için kaç gün gerekir?
Ana yerleri görmek için en az üç gün ayırmak gerçekçidir: bir gün Lefkoşa ve Girne, bir gün Gazimağusa ve Salamis, bir gün Karpaz. Daha yavaş bir tempo isterseniz müzelere ve dağ kalelerine ayrı birer yarım gün ekleyin.
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ne zaman ilan edildi?
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti 15 Kasım 1983'te ilan edildi. Bundan önce, 1975'te Kıbrıs Türk Federe Devleti kurulmuştu. Bu tarihleri KKTC Dışişleri Bakanlığı'nın tarih sayfasına dayanarak veriyoruz.
Salamis hangi döneme ait?
Salamis'in geçmişi Geç Tunç Çağı'na, MÖ 1100 dolaylarına uzanır; bugün ayakta görülen yapıların önemli bölümü ise Roma ve erken Bizans dönemlerinden kalmadır. Kent 7. yüzyıldaki Arap akınlarıyla terk edildi ve büyük ölçekli kazılar 1950'lerde başladı.
Adayı gezerken bir bölgeyi yaşam açısından da tanımak isterseniz bize yazabilirsiniz; sorularınızı yanıtlar, isterseniz tamamlanmış projelerimizi birlikte geziriz.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve resmî kaynaklardaki tarihlere dayanır; ziyaret saatleri ve geçiş kuralları değişebilir, gitmeden önce resmî kaynaklardan kontrol edin. Son güncelleme: Kasım 2026.